Geçen gün youtube'da Deniz Uras'ın hazırladığı İlk Defa adlı programda Sencer Çolakoğlu'nu dinledim. Programda Deniz Uras konuğuna şu çıkarımı sordu: "Mevcut ekonomik sorunların kökünde kurnazlık ve ahlaksızlık yatmaktadır." Sencer Bey ise bu çıkarıma katılmadığını ve çıkarımın aksinin doğru olduğunu ifade etti. Peki gerçekte durum böyle mi? 

Bir toplumda ekonomik refahın sağlanması için önce ahlaki değerlerin (dürüstlük, güven) mi yerleşmesi gerekir, yoksa ekonomisi kötü olan bir toplumda ahlaki çöküş kaçınılmaz mıdır? "Tavuk mu yumurtadan, yumurta mı tavuktan çıkar" hissi veren (benim de aklımı kurcalayan) bu paradoksal problem aslında yıllardır tartışılmaktadır.

Bu yazıda[dn]Bu yazıyı kaleme alırken bakılması gereken kaynakların tespitinde Gemini 3.1 Pro'dan, iki paragrafın revizyonunda ise Claude Sonnet Extented 4.6'dan destek aldım.[/dn], ahlaki normlar ile ekonomi arasındaki ilişkiyi, bilimsel temellerle ve herkesin anlayabileceği bir sadelikte ele almaya çalışacağım.

 

Birinci Görüş: Ahlaksızlık ve Kurnazlık Kötü Ekonomiye Zemin Hazırlar (Kurumsal Bakış)

Bu görüşe göre, ahlak ve güven ekonominin temel taşıdır. Dürüstlüğün olmadığı, "kurnazlığın" (fırsatçılığın) yüceltildiği bir toplumda ekonomi büyüyemez. Neden mi?

=> İşlem Maliyetleri (Transaction Costs): Herkesin birbirini kandırmaya çalıştığı bir piyasa düşünelim. Bir iş yaparken dolandırılmamak için sürekli avukatlara, noterlere, güvenlik kameralarına ve uzun sözleşmelere para ve sürekli tetikte kalarak zaman harcamak zorunda kalırız. İktisatçı Oliver Williamson'ın (1985) belirttiği gibi, "fırsatçılık" piyasadaki işlem maliyetlerini devasa boyutlara çıkarır ve üretken yatırımları engeller.

=> Güven ve Sosyal Sermaye: Francis Fukuyama (1995), güvenin olmadığı toplumlarda şirketlerin aile sınırlarını aşıp büyüyemediğini belirtir. Güven eksikliği, ekonomik cüceleşmeye neden olur.

Bu ilişki soyut bir iddia olmanın ötesinde, ölçülebilir verilerle de desteklenmektedir. Dünya Bankası'nın Worldwide Governance Indicators (WGI) verilerine göre, "hukukun üstünlüğü" ve "yolsuzluğun kontrolü" endekslerinde üst sıralarda yer alan ülkeler (Danimarka, Finlandiya, Yeni Zelanda), aynı zamanda kişi başına düşen gelir, insani gelişme endeksi ve ekonomik rekabetçilik sıralamalarında da tutarlı biçimde öne çıkmaktadır (Kaufmann, Kraay & Mastruzzi, 2010). Öte yandan Şeffaflık Uluslararası'nın Yolsuzluk Algı Endeksi (CPI) ile ekonomik büyüme verileri arasındaki korelasyonu inceleyen çalışmalar, yüksek yolsuzluk algısının yabancı doğrudan yatırımları caydırdığını ve uzun dönem büyüme potansiyelini istatistiksel olarak anlamlı ölçüde daralttığını ortaya koymaktadır (Mauro, 1995).

=> Rant Kollama (Rent-Seeking): Kurnazlığın norm olduğu yerlerde zeki insanlar yeni bir şeyler üretmek (inovasyon) yerine, yozlaşmış sistemdeki açıklardan faydalanmaya veya devletten haksız pay almaya çalışır. Bu da ekonomik çöküşe götürür (Acemoglu & Robinson, 2012).

 

İkinci Görüş: Kötü Ekonomi Ahlaksızlığa ve Kurnazlığa Zemin Hazırlar (Davranışsal Bakış)

Bu görüş ise, içinde bulunduğumuz maddi koşulların ahlaki yapımızı şekillendirdiğini söyler.

=> Kıtlık Psikolojisi (Scarcity Mindset): Davranışsal iktisatçılar Mullainathan ve Shafir'e (2013) göre, kıtlık ve yoksulluk bilişsel kapasitesitemizi daraltır. Cebimizde yarınki yemeğin parası yoksa, uzun vadeli dürüstlük veya fedakarlık gibi yüksek erdemleri düşünemeyiz; hayatta kalmak için miyopik (kısa vadeli) ve kurnazca kararlar almak zorunda kalırız.

=> Anomi ve Gerilim: Sosyolog Robert K. Merton (1938), anominin bireysel bir karakter zaafından değil, yapısal bir gerilimden doğduğunu ileri sürer. Buna göre her toplumun iki bileşeni vardır: kültürel olarak benimsetilen hedefler (örneğin başarı, refah, statü) ve bu hedeflere ulaşmak için toplumun onayladığı meşru araçlar (eğitim, çalışma, tasarruf). Sorun, bu iki bileşen arasındaki makasın açılmasıyla başlar: Toplum herkese aynı hedefleri vaat eder; ancak bu hedeflere meşru yollarla ulaşabilecek ekonomik zemin, herkese eşit biçimde sunulmaz. İşte bu yapısal gerilim, bireyi kurallara uymaktan vazgeçmeye iter. Hırsızlık, yolsuzluk veya rüşvet bu okumada bireysel bir ahlak sorunu değil, sistemin ürettiği rasyonel bir uyum stratejisidir. Dolayısıyla Merton'ın teorisi, ahlaki çöküşün kötü insanlardan değil, kötü yapılardan beslendiğini söylemektedir.

 

Kısır Döngü (Endojenite): İlk Taşı Kim Attı?

Bu iki durum aslında birbirini besleyen bir "kısır döngü" yaratır. Ahlaksızlık ekonomiyi bozar, bozulan ekonomi insanları kaynak yetersizliğinden dolayı daha da kurnazlığa iter.

Peki bu döngü tarihte ilk nasıl başladı? Bu sorunun tek bir doğru cevabı olmayabileceği gibi bunu kabul etmek de entelektüel dürüstlüğün gereğidir.

Bir tarafta kurumsal iktisatçılar durur. North (1990) ve Acemoglu & Robinson'a (2012) göre ilk tetikleyici ahlaki tercihlerdir: Toplumları ve piyasaları kuran elitler eğer sömürücü bir zihniyete sahipse, bu zihniyet zamanla kurumsal bir forma bürünür ve ekonomiyi yapısal olarak çürütür. Yani kötü ekonomi, ahlaki bir tercih olarak tasarlanmıştır.

Öte tarafta davranışsal iktisatçılar durur ve bu görüşü tersine çevirir. Mullainathan & Shafir'e (2013) göre kıtlık, ahlaki yargı kapasitesini doğrudan ve ölçülebilir biçimde bozar. Yapılan deneylerde, yapay olarak "kıtlık hissi" yaratılan bireylerin kısa vadeli çıkarları için daha fazla risk aldığı ve kurallara daha az uymaya meylettiği gözlemlenmiştir. Bu bulgu şunu söyler: Ahlaki çöküş, kötü insanların varlığından değil, kötü koşulların yaratılmasından kaynaklanıyor olabilir.

Her iki görüş de kendi bağlamında ampirik destekten yoksun değildir. Dolayısıyla paradoks gerçek anlamda çözülmüş değil, yalnızca iki ayrı mantık düzleminde açıklanmıştır. Hangi düzlemin daha belirleyici olduğu, büyük olasılıkla toplumdan topluma, tarihsel dönemden döneme değişmektedir.

 

İstisnalar: Ekonomisi "Mükemmel" Ama Ahlakı Çökük Sistemler

Genel kaide "iyi ahlakın iyi bir ekonomi getirdiği" yönünde olsa da, dünya bu kuralın istisnalarıyla doludur. Bazen ülkeler, derin bir ahlaki yozlaşma üzerine inşa edilmiş muazzam zenginliklere sahip olabilirler:

- Körfez Ülkeleri ve "Kafala" Sistemi: Katar veya Birleşik Arap Emirlikleri gibi ülkeler devasa bir refaha sahiptir. Ancak bu zenginliğin altında, göçmen işçilerin pasaportlarına el konularak karın tokluğuna çalıştırıldığı, modern kölelik olarak adlandırılan ahlak dışı bir sömürü sistemi (Kafala) yatar (Beblawi, 1987). Zenginlik, üretkenlikten değil ranttan ve sömürüden gelir.

- Vergi Cennetleri: Lüksemburg, İsviçre veya Cayman Adaları gibi yerlerde kişi başına düşen gelir zirvededir. Fakat bu zenginlik; diktatörlerin kendi halkından çaldığı paraları, küresel uyuşturucu kartellerinin gelirlerini veya büyük şirketlerin vergi kaçırmasını sağlayan sistematik bir "küresel kurnazlık" üzerine kuruludur (Zucman, 2015).

- Vahşi Kapitalizm: Dünyanın en büyük ekonomisi olan ABD'de, en zenginler uzay turizmine milyarlarca dolar harcarken, parası olmadığı için temel sağlık hizmeti alamayan veya sokaklarda yaşayan milyonlarca insan vardır. Bu durum, dayanışmanın yok olduğu, eşitsizliğin ve "güçlü olan hayatta kalır" mantığının (sosyal Darwinizm) yüceltildiği yapısal bir ahlaksızlıktır (Wilkinson & Pickett, 2009).

Bu üç istisna, ilk bakışta "iyi ahlak iyi ekonomiyi getirir" tezini çürütüyor gibi görünebilir. Ancak daha dikkatli bakıldığında, söz konusu örneklerin kurumsal iktisadı değil; aksine onu dolaylı olarak doğruladığını görürüz. Körfez ülkelerindeki rant ekonomisi, vergi cennetlerindeki finansal parazitizm ve vahşi kapitalizmde derinleşen eşitsizlik; hepsinde ortak bir paydaş vardır: döngüyü başlatan ve sürdüren kasıtlı kurumsal tercihler. Bu ülkelerdeki zenginlik, üretkenlik ve ahlaki zemin üzerine değil; sömürücü kurumların bilinçli biçimde tasarlanması üzerine inşa edilmiştir. Yani istisnalar kuralı bozmaz — tam tersine, kısır döngünün "ilk taşının kim attığı" sorusuna verilen kurumsal cevabı somut tarihsel örneklerle pekiştirir.

 

Velhasılı Kelam

Yazının başında sorduğumuz soruya dürüst bir cevap vermek gerekirse: "Önce ahlak mı, önce ekonomi mi?" sorusunun evrensel ve tek yönlü bir yanıtı yoktur.

Kurumsal iktisat bize şunu söyler: Eğer bir toplum kalıcı, kapsayıcı ve sürdürülebilir bir refah istiyorsa, bunun zeminini dürüstlük, liyakat ve güven gibi normların kurumsal olarak tesis edilmesi oluşturmalıdır. Başkasını sömürerek ya da sistemdeki boşluklardan yararlanarak (Anadolu tabiriyle kurnazlık veya çakallık ile) kâğıt üzerinde parlak görünen zenginlikler elde edilebilir; ancak tarihsel kanıtlar, adalet temeline dayanmayan hiçbir ekonomik sistemin uzun vadeli sınavı geçemediğini göstermektedir.

Davranışsal iktisat ise bize şunu hatırlatır: İnsanları ahlaki davranmaya davet etmek, onları önce ahlaki davranabilecekleri koşullara kavuşturmayı gerektirir. Yoksulluğun, belirsizliğin ve kronik kıtlığın kol gezdiği bir ortamda "neden dürüst değiliz?" sorusu, yapısal bir adaletsizliği bireysel bir erdem sorununa indirgemek anlamına gelir.

Bu iki perspektifi birlikte tutmak, bizi daha olgun bir sonuca ulaştırır: Ahlak ve ekonomi, birbirinin önkoşulu olan iki değişkendir. Kısır döngüyü kırmak için yalnızca vaaz vermek ya da yalnızca büyüme rakamlarını düzeltmek yetmez; ikisi aynı anda, birbirini besler biçimde ele alınmalıdır.

 

Kaynakça

Acemoglu, D., & Robinson, J. A. (2012). Why nations fail: The origins of power, prosperity, and poverty. Crown Publishers.
https://ia801506.us.archive.org/27/items/WhyNationsFailTheOriginsODaronAcemoglu/Why-Nations-Fail_-The-Origins-o-Daron-Acemoglu.pdf

Beblawi, H. (1987). The Rentier State in the Arab World. Arab Studies Quarterly, 9(4), 383–398.
https://doi.org/10.4324/9781315684864
https://www.jstor.org/stable/41857943

Fukuyama, F. (1995). Trust: The social virtues and the creation of prosperity. Free Press. 
https://archive.org/details/trustsocialvirtu0000fuku_k0f5

Kaufmann, D., Kraay, A., & Mastruzzi, M. (2010). The Worldwide Governance Indicators: A summary of methodology, data and analytical issues. World Bank Policy Research Working Paper No. 5430.
https://doi.org/10.1596/1813-9450-5430

Mauro, P. (1995). Corruption and growth. The Quarterly Journal of Economics, 110(3), 681–712.
https://doi.org/10.2307/2946696

Merton, R. K. (1938). Social structure and anomie. American Sociological Review, 3(5), 672-682.
https://doi.org/10.2307/2084686

Mullainathan, S., & Shafir, E. (2013). Scarcity: Why having too little means so much. Times Books.
https://www.fdic.gov/analysis/cfr/consumer/2013/papers/scarcity-why-having-too-little-means-so-much.pdf

North, D. C. (1990). Institutions, Institutional Change and Economic Performance. Cambridge University Press.
https://doi.org/10.1017/CBO9780511808678
https://javieraparicio.net/wp-content/uploads/2012/09/north_1990.pdf

Wilkinson, R., & Pickett, K. (2009). The Spirit Level: Why More Equal Societies Almost Always Do Better. Allen Lane.
https://archive.org/details/spiritlevelwhymo0000wilk

Williamson, O. E. (1985). The Economic Institutions of Capitalism. Free Press.
https://archive.org/details/economicinstitut0000will_q9k4

Zucman, G. (2015). The Hidden Wealth of Nations: The Scourge of Tax Havens. University of Chicago Press.
https://archive.org/details/hiddenwealthofna0000zucm
http://digamo.free.fr/zucman152.pdf